Το νερό στο Βυζάντιο
Το νερό, σύμβολο ζωής, υγείας και πολιτισμού έπαιζε πρωταγωνιστικό ρόλο στην καθημερινότητα της Βυζαντινής περιόδου, όπως ακριβώς και σε όλες τις προηγούμενες αλλά και επόμενες εποχές. Οι Βυζαντινοί που θεωρούσαν το υγρό στοιχείο αναπόσπαστο κομμάτι και του Παραδείσου, τον οραματίζονταν σαν έναν μεγάλο ολάνθιστο κήπο με τέσσερις ποταμούς. Ωστόσο φαίνεται ότι το πρόβλημα προμήθειας νερού στο Βυζάντιο ήταν έντονο.
Οι πόλεις που βρίσκονταν κοντά σε πηγές εξασφάλιζαν πόσιμο νερό, η ποσότητα του οποίου μετριάζονταν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, οπότε έπρεπε να εξασφαλιστεί συμπλήρωμα με τεχνητά μέσα. Η ύπαρξη πηγής μέσα σε τείχη αποτελούσε εγγύηση για την ασφάλεια του φρουρίου, ενώ κατά τη διάρκεια πολέμου θεωρούνταν μεγάλη τύχη για την παράταξη που θα είχε το φυσικό στοιχείο με το μέρος της.
Πηγές, στέρνες ή κρήνες κάλυπταν τις ανάγκες υδροδότησης, ενώ τα σημεία πρόσβασης σε αυτές βρίσκονταν σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους και εξυπηρετούσαν μεγάλες κοινωνικές ομάδες. Σπάνια τα σημεία πρόσβασης στο νερό εντάσσονταν σ' έναν ιδιωτικό χώρο για να καλύψουν έτσι τις ανάγκες ενός νοικοκυριού. Ωστόσο πηγάδια και στέρνες υπήρχαν σε κατοικίες της υπαίθρου, ενώ σε σπίτια πλουσίων υπήρχαν ακόμα και κρήνες από τις οποίες το νερό συχνά έρεε από το στόμα αγαλματίων που είχαν τη μορφή πτηνών ή ερπετών. Κρήνες υπήρχαν ακόμη και στους δρόμους της υπαίθρου για την εξυπηρέτηση των ταξιδιωτών.
Οι περιοχές όπου ανάβλυζαν θερμοπηγές, όπως η Αγχίαλος ή τα Πύθια, ήταν θεραπευτικοί χώροι στους οποίους κατέφευγαν οι ασθενείς για να απαλλαγούν από κάποιο πόνο. Οι πηγές αυτές έδωσαν το κίνητρο για τη δημιουργία λουτρών και τη μετατροπή των περιοχών σε πολυτελείς λουτροπόλεις.
Το υγρό στοιχείο, εκτός από αναγκαίο μέσο καθημερινής επιβίωσης ήταν κι ένας τρόπος εκτόνωσης διαφορετικού τύπου. Έτσι, παρά την κριτική που άσκησαν οι Πατέρες της Εκκλησίας στη συνήθεια του λουτρού, για τους Βυζαντινούς τα λουτρά αποτελούσαν κι εκδήλωση κοινωνικής ζωής, που λειτουργούσε και ως τόπος συνάντησης, συζήτησης αλλά και επίδειξης για τις γυναίκες.
Στην αλυσίδα της παραγωγής το νερό έπαιζε, όπως ήταν φυσικό, πρωταγωνιστικό ρόλο. Τα κτήματα που βρίσκονταν δίπλα σε πηγές είχαν μεγάλη αξία. Επειδή όμως το νερό της πηγής δεν κατέληγε αυτόματα σε αυτά, οι Βυζαντινοί μηχανεύονταν τρόπους για να διαχειριστούν τους υδάτινους πόρους. Η οργάνωση του αρδευτικού συστήματος ήταν υπόθεση των τοπικών αρχών που φρόντιζαν ώστε το ποτάμι να ποτίζεται συγκεκριμένες ημέρες και ώρες της ημέρες. Η δύναμη του νερού αξιοποιήθηκε και σε νερόμυλους, που αρχικά χρησιμοποιήθηκαν για την άλεση δημητριακών κι αργότερα για άλλες εργασίες.
Εκτός από τα αρδευτικά έργα, οι Βυζαντινοί είχαν κατασκευάσει και υδροδοτικά, προκειμένου να καλυφθούν σημαντικές αποστάσεις και να μην ερημωθούν οι πόλεις από τη λειψυδρία. Ορισμένες φορές μάλιστα, τα υδραγωγεία έπαιζαν και το ρόλο του οχυρού για την αντιμετώπιση κάποιου εχθρού. Η καταστροφή τους αποτελούσε μεγάλο πλήγμα για τον αντίπαλο μιας και αποτελούσαν πηγή ζωής για την πόλη.
Οι Βυζαντινοί είχαν αποδώσει στο νερό και υπερφυσικές δυνάμεις και το θεωρούσαν κύριο στοιχείο πολλαπλών δοξασιών, με σκοπό την πρόβλεψη του μέλλοντος ή τον εξορκισμό ενός ορατού ή αόρατου κακού. Το νερό είχε καθοριστική λειτουργία σε πραγματικό και συμβολικό επίπεδο. Η νεφομαντεία, η λεκανομαντεία, η κριθομαντεία, η τεφρομαντεία και ο κλήδονας, ήταν μερικές από τις δοξασίες που σχετίζονταν με το υγρό στοιχείο.
Copyright 1999 - 2007